Hantavirus: symptomen, overdracht, behandeling en preventie

Hantavirus is de gangbare naam voor een familie van enkelstrengs RNA-virussen (geslacht Orthohantavirus) die door wilde knaagdieren worden gedragen. Bij mensen veroorzaken verschillende stammen twee verschillende ziektes: hantavirus pulmonaal syndroom (HPS) in Noord- en Zuid-Amerika en hemorragische koorts met renaal syndroom (HFRS) in Europa en Azië. De meeste menselijke infecties ontstaan door het inademen van aerosolen uit urine, uitwerpselen of speeksel van besmette knaagdieren.

De belangrijkste route is het inademen van deeltjes uit de lucht wanneer opgedroogde urine, uitwerpselen of nestmateriaal van knaagdieren wordt opgewerveld — bijvoorbeeld bij het schoonvegen van een hut, schuur of lang afgesloten voertuig. Minder vaak ontstaat besmetting na een knaagdierbeet, contact met beschadigde huid of het eten van door knaagdieren besmet voedsel. Eén stam — het Andes-virus in het zuiden van Zuid-Amerika — is het enige hantavirus dat gedocumenteerd van mens op mens overgaat, en alleen bij nauw, langdurig contact.

Voor vrijwel elk hantavirus niet. Bij Sin Nombre, Puumala, Seoul, Hantaan en andere veelvoorkomende stammen is geen overdracht tussen mensen aangetoond. Uitzondering is het Andes-virus (ANDV): mens-op-mens-overdracht is gedocumenteerd in huishoudens en zorgomgevingen tijdens uitbraken in Argentinië en Chili, en is de reden dat het MV Hondius-cluster van 2026 een actief contactonderzoek in gang zette.

De eerste symptomen zijn aspecifiek en lijken op een zware griep: koorts, hevige spierpijn (vooral in dijen, heupen, rug en schouders), hoofdpijn, vermoeidheid, koude rillingen en soms misselijkheid, braken, diarree of buikpijn. Deze beginfase duurt meestal 3 tot 7 dagen. Bij HPS volgt een plotse cardiopulmonale fase met hoest, kortademigheid en snel toenemend longvocht. Bij HFRS verloopt de ziekte via koorts, lage bloeddruk, verminderde urineproductie en een diuretische herstelfase.

De incubatietijd — de tijd tussen blootstelling en de eerste symptomen — is meestal 1 tot 8 weken, met de meeste gevallen tussen 2 en 4 weken. Omdat hij lang en variabel is, worden bij uitbraken zoals het MV Hondius-cluster blootgestelde personen doorgaans minstens 42 dagen na de laatste mogelijke blootstelling gevolgd.

De letaliteit hangt af van de stam. Het hantavirus pulmonaal syndroom door Nieuwe-Wereld-hantavirussen (Sin Nombre, Andes) heeft een letaliteit van ongeveer 35 tot 40%. HFRS door het Hantaan-virus ligt rond 5 tot 15%; het Puumala-virus, oorzaak van nephropathia epidemica in Noord-Europa, is veel milder met een letaliteit onder 1%. De prognose verbetert sterk met vroeg ingestelde intensieve zorg.

Wereldwijd is geen vaccin voor algemeen gebruik geregistreerd. In delen van China en Zuid-Korea worden geïnactiveerde HFRS-vaccins gebruikt, maar elders zijn die niet beschikbaar. Er is ook geen specifiek antiviraal middel: de behandeling is ondersteunend — zuurstof, mechanische beademing, zorgvuldig vochtbeleid en bij ernstig HPS extracorporele membraanoxygenatie (ECMO). Vroege herkenning en opname op intensive care zijn de belangrijkste factor voor overleving.

De behandeling is ondersteunend. Patiënten met hantavirus pulmonaal syndroom worden meestal opgenomen op een intensive-careafdeling voor zuurstof, beademing, zorgvuldig intraveneus vochtbeleid en circulatoire ondersteuning; in de zwaarste gevallen wordt ECMO als overbrugging gebruikt terwijl de longen herstellen. De behandeling van HFRS richt zich op vocht- en elektrolytenbalans en nierfunctievervangende therapie (dialyse) bij nierfalen. Ribavirine laat enig effect zien bij HFRS als het zeer vroeg wordt gestart, maar werkt niet bij HPS.

Preventie draait om het beperken van contact met knaagdieren: dicht kieren in huizen, schuren, hutten en voertuigen zodat muizen niet binnenkomen; bewaar voedsel en dierenvoer in afgesloten bakken; vang muizen binnen met vallen; en veeg of zuig nooit droge uitwerpselen. Bij het schoonmaken van een besmette plek: minstens 30 minuten ventileren, daarna het oppervlak goed bevochtigen met een 1:10-bleekoplossing of commercieel desinfectans voordat u afveegt met een vochtige doek — en draag rubberen handschoenen en een ademhalingsbescherming gelijk aan N95/FFP2. Verstoor geen knaagdiernesten in schuren, houtstapels of plattelandshutten.

Hantavirussen komen op elk bewoond continent voor. Het Sin Nombre-virus is de dominante stam in de Verenigde Staten en Canada; het Andes-virus circuleert in Argentinië en Chili; het Puumala-virus is wijdverspreid in Noord- en Centraal-Europa; de Hantaan- en Seoul-virussen komen veel voor in Oost-Azië; en het Dobrava-Belgrado-virus is te vinden in de Balkan. Elke stam is nauw verbonden met een specifiek knaagdierreservoir, dus het geografische risico volgt het leefgebied van de gastheersoort.

Honden en katten lijken niet ziek te worden van hantavirus en dragen het voor zover bekend niet over op mensen. Wel kunnen ze besmette wilde knaagdieren — levend of dood — mee naar binnen brengen, wat op zich een indirecte route van menselijke blootstelling vormt. Vang een door een huisdier gevangen knaagdier met handschoenen op en sluit het in een plastic zak — een verstandige voorzorg.

De Wereldgezondheidsorganisatie, de Amerikaanse CDC en het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding beoordelen het risico voor de algemene bevolking elk als laag tot zeer laag. Het cluster blijft geografisch beperkt tot één cruiseschip, de betrokken Andes-virusstam vraagt nauw, langdurig contact voor overdracht tussen mensen en elke passagier wordt individueel gevolgd. Mensen die niet aan boord van de MV Hondius waren en geen nauw contact hebben gehad met iemand die wel aan boord was, hoeven geen specifieke voorzorgen te nemen.

Zoek snel medische hulp als u binnen 1 tot 8 weken na een bekende of mogelijke blootstelling aan knaagdieren koorts en spierpijn krijgt — vooral na het schoonmaken van een hut, schuur, bijgebouw, voertuig of landelijke woning — of als u bent geïdentificeerd als contact van een bevestigd hantavirusgeval. Vertel de arts over de blootstelling: hantavirus is zeldzaam en de eerste symptomen lijken op griep, dus de blootstellingsanamnese is wat tests en vroege intensive care in gang zet — de belangrijkste voorspeller van overleving.